Chuyện “Z30” 25 năm trước - Bài 3: “Hải Phòng có cách làm khác...”

Nhắc đến “Z30” không thể không nhắc đến người số một kiên quyết phản đối “chỉ thị mật” này. Đó là ông Đoàn Duy Thành, Bí thư Thành ủy Hải Phòng thời kỳ đó.

Chúng tôi tìm gặp ông Thành để tìm hiểu sâu thêm về nguồn gốc của việc không thực hiện “Z30”.

“Tôi vẫn cổ vũ xây nhà to”
Ông Đoàn Duy Thành nhớ lại: Lúc đó đang giữa thời kỳ xây dựng đất nước, Hải Phòng là công trường sôi động nhất của cả nước. Sau khi trung ương cho Hải Phòng thực hiện “khoán sản phẩm trong nông nghiệp” vào cuối năm 1980, Hải Phòng tiếp tục quai đê lấn biển, phát triển giao thông, mở mang đô thị... Như được “cởi trói”, nhân dân rất hồ hởi, say sưa lao động với mục tiêu xây dựng thành phố cảng “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” như mong ước của Bác thời chưa kết thúc chiến tranh.
Cần phải nhắc lại rằng thời điểm Hải Phòng đang là đại công trường cũng chính là thời điểm “đêm trước của đổi mới”. Vì vậy, phần lớn những cung cách làm ăn mới đều phải “vượt rào”. Để thực hiện ý đồ “mở cửa” thành phố cảng, ông Đoàn Duy Thành đã phải ra sức thuyết phục để tạo sự đồng thuận nơi các đồng chí trong Thường vụ Thành ủy. Sau đó công việc khó khăn hơn rất nhiều: thuyết phục lãnh đạo Đảng, nhà nước cho Hải Phòng làm trước. Đoàn Duy Thành nhiều lần gặp Tổng Bí thư Lê Duẩn, Chủ tịch Trường Chinh, các phó thủ tướng Lê Thanh Nghị, Phạm Hùng... trình bày cặn kẽ rồi dùng tình cảm để thuyết phục.
Tháng 3-1982, ông Thành ngồi vào ghế Bí thư Thành ủy Hải Phòng. “Tôi nghĩ rằng lúc đó Hải Phòng “đổi mới”, “mở cửa” là rất thuận vì không đồng chí lãnh đạo nào phản đối, tuy mức độ ủng hộ của từng người là khác nhau. Nhưng không ngờ, đùng một cái có chỉ thị “Z30”” - ông Thành trầm tư.
Lúc Thường vụ Thành ủy Hải Phòng họp bàn về “Z30” thì Hà Nội đang triển khai.
Thấy Hải Phòng không có động tĩnh gì, lãnh đạo Bộ Nội vụ triệu tập ông Dương Khắc Thụ - Giám đốc Công an Hải Phòng đến để phê bình. Trước khi ông Thụ lên Hà Nội, ông Thành dặn là người ta hỏi thì cứ trả lời “Hải Phòng có cách làm khác”. Nếu người ta hỏi cách làm khác là cách nào thì bảo “Cứ hỏi Bí thư chúng tôi”. Ông Thành cũng không cho phép ông Thụ lập danh sách những nhà trong diện tịch thu, vì nghĩ rằng nếu lên danh sách rồi có đốt danh sách này như Hà Nam Ninh thì cũng vẫn gây xáo trộn tâm lý xã hội.
“Nếu lập danh sách thì lúc đó Hải Phòng sẽ có bao nhiêu nhà bị tịch thu?” - chúng tôi hỏi. Ông Thành trả lời: “Chắc cũng cỡ năm trăm nhà. Tôi nhớ lúc đó có mấy anh thủy thủ xây nhà to hai, ba tầng đều thuộc diện phải tịch thu cả. Một số anh trong số đó rất sợ. Hôm tôi đến dự tổng kết ở Công ty VOSCO, khi nói chuyện, anh em lo lắng hỏi tôi Hải Phòng có tịch thu tài sản như ở Hà Nội không. Tôi trả lời là Hải Phòng sẽ không làm và tôi sẽ nói rõ chuyện này ở hội nghị Trung ương. Tôi còn khuyên anh em là tiết kiệm được tiền cần xây nhà cao và đẹp hơn nữa. Anh em thủy thủ vui lắm”.

Đầu còn là còn... đương đầu!

- Tại sao ông lại quyết liệt với “Z30” như vậy?

- Chúng tôi vào sinh ra tử để giành độc lập dân tộc, để sau khi có độc lập và thống nhất rồi thì tìm cách phát triển kinh tế, đem lại cơm no áo ấm cho nhân dân. Vậy mà giữa lúc nhân dân đang hăng hái xây đắp cơ đồ của thành phố, đang cố gắng vượt qua thời kỳ rất khó khăn của kinh tế đất nước thì cớ sao lại thực hiện cái chỉ thị vô lý như vậy? Nếu tôi không quyết liệt thì lấy cớ lúc đó Hà Nội đã làm, ở hội nghị Trung ương người ta hoàn toàn có thể biến “chỉ thị mật” kia thành một nghị quyết của Trung ương. Nếu chuyện đó xảy ra thì là đại họa.
Nghe nói không khí thủ đô vô cùng ngột ngạt. Ông Thành bí mật lên tận nơi để xem xét, nghe ngóng. Ông đến xem ba nhà đang bị tịch thu, tận mắt chứng kiến cảnh khóc than, ai oán của người dân. Ông Thành lo lắng đến mất ăn mất ngủ...
Hồi đó nghe cấp dưới trình bày, lãnh đạo nhiều tỉnh, thành cũng phân vân nhưng là phân vân thế thôi chứ không ông nào dám lên gặp lãnh đạo trung ương hỏi cho ra nhẽ. Thế nên cứ tỉnh này gọi điện thoại dò hỏi tỉnh kia. Ông Thành nhớ là vào tháng 3, tháng 4 gì đó, ông nhận được cuộc điện thoại từ TP.HCM của ông Bảy Dự (Nguyễn Võ Danh) - Phó Bí thư Thành ủy hỏi là “Hải Phòng có làm không?”. Sau đó thì ông Mười Cúc (nguyên Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh, lúc đó là Bí thư Thành ủy TP.HCM) cũng không cho TP.HCM làm, đợi đến hội nghị Trung ương để hỏi cho ra nhẽ.
Trong cuộc “hội kín” với ông Nguyễn Văn An - Bí thư Tỉnh ủy Hà Nam Ninh (chúng tôi đã thuật lại qua lời kể của ông An ở bài trước - NV), hai ông Thành và An đã nói rất găng về “Z30”. “Lúc đó, tôi phân tích rất kỹ rồi nói với anh An rằng: “Tôi biết chú ra đây hỏi chuyện tôi là chú cũng có ý định không thực hiện nên anh em mình phải quyết tâm, cho dù có mất chức bí thư, mất vị trí ủy viên Trung ương thì tôi cũng không thực hiện “Z30”. Đến tháng 6 họp hội nghị Trung ương, tôi sẽ phát biểu về vấn đề này”” - ông nhớ lại.
Ông kể tiếp: “Bữa đó về đến nhà đã đúng nửa đêm. Tôi trằn trọc không ngủ được, đem chuyện kể hết với nhà tôi. Nhà tôi nói: “Anh định đương đầu đến bao giờ?”. Tôi trả lời: “Tôi sẽ đương đầu đến khi còn cái đầu này”. Hai vợ chồng tâm sự, đến lúc mệt quá ngủ lúc nào không biết”.
Trước hội nghị Trung ương, báo Đảng đăng sáu bài phê phán các tỉnh không thực hiện “Z30” thì một bài phê phán Bắc Giang, năm bài còn lại phê Hải Phòng. Ông Thành gặp tổng biên tập nói thẳng là báo có đăng một trăm bài thì cứ đăng nhưng không có chỉ thị thì Hải Phòng vẫn không thực hiện.

photo: ông Đoàn Duy Thành


Xe đạp - phương tiện di chuyển phổ biến nhất ở đô thị thời bao cấp. (Ảnh tư liệu)

Câu chuyện “Z30” sẽ được tiếp tục phân tích bởi ông Đoàn Duy Thành. Chúng ta đã thật sự may mắn khi “Z30” đã được chấm dứt kịp thời, tránh những tổn thất đáng tiếc.
Ông nhíu mày nhớ lại: “Khoảng tháng 3-1983, ông Thụ - Giám đốc Công an TP đến báo cáo với tôi: Trung ương có chỉ thị tối mật “Z30”, ra lệnh tịch thu tài sản của tất cả các gia đình có nhà từ hai tầng trở lên, bất kể to nhỏ, trị giá bao nhiêu. Hà Nội làm trước, Hải Phòng theo Hà Nội mà làm. Tôi hỏi anh Thụ là chỉ thị này ai ký? Nội dung cụ thể thế nào? Anh ấy trả lời là không có chỉ thị bằng văn bản nhưng Hà Nội đang làm rồi”.
Quái lạ! Sao một chuyện động trời thế mà lại không có văn bản chỉ thị rõ ràng? Nay là thời kỳ hòa bình xây dựng đất nước rồi mà sao lại vẫn còn kiểu chỉ thị kỳ cục như vậy? Trăn trở với hàng loạt câu hỏi, ngày hôm sau Bí thư Đoàn Duy Thành triệu tập cuộc họp khẩn của Ban Thường vụ Thành ủy. Ông Thành đề nghị mọi người suy tính cho kỹ vì đây là vấn đề liên quan đến cả đạo lý và pháp luật, người dân không phạm pháp thì cớ sao lại tùy tiện tịch thu nhà của họ. Rồi ông Thành kết luận là Hải Phòng không làm khi chưa nhận được chỉ thị, mà chỉ thị phải nói rõ nguồn cơn, mục đích, yêu cầu thì mới làm.

“Z30” 25 năm trước - Bài 2: Không chấp nhận “làm theo”

Những phản ứng có chiều gay gắt của ông Đoàn Duy Thành-Bí thư Thành ủy Hải Phòng và ông Nguyễn Văn An-Bí thư Tỉnh ủy Nam Định đã nhận được sự ủng hộ của trung ương.

Đang lúc bối rối, một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu ông Nguyễn Văn An: Gặp ông Đoàn Duy Thành - Bí thư Thành ủy Hải Phòng để tham khảo ý kiến. Nếu bên ông Thành triển khai thì sẽ liệu, mà nếu ông ấy chưa làm thì mình cũng không nên vội.

Mua hàng theo tem phiếu thời bao cấp

Kiên quyết đấu tranh

Đối với ông Đoàn Duy Thành, ông An rất có tình cảm. Tuy cùng là bí thư nhưng ông Thành lớn tuổi, thuộc thế hệ đàn anh, là người có trình độ nên ông An kính trọng và ngưỡng mộ. Mỗi khi có việc gì hệ trọng, ông An thường trao đổi với ông Thành và ngược lại, ông Thành vẫn thường bàn bạc với ông An.
Ngay sáng hôm sau, ông An gọi chủ tịch tỉnh cùng đi Hải Phòng tìm ông Thành. “Có lẽ cùng suy nghĩ nên khi tôi đến Hải Phòng đã thấy ông Thành chờ sẵn” - ông An kể.
“Tôi hỏi vì sao Hải Phòng chưa thấy triển khai Chỉ thị Z30, ông Thành có nói rằng Hải Phòng chưa làm bởi còn đang chờ chỉ thị chính thức của Ban Bí thư hoặc của bên Chính phủ. Rồi ông ấy phân tích về mặt pháp lý, từ trước đến nay không có bất cứ văn bản pháp luật nào quy định tịch thu tài sản bằng quyết định hành chính cả. Còn về tình, cuộc sống của nhân dân hiện nay còn rất nhiều khó khăn, thậm chí là khổ cực. Việc tích cóp được chút tiền làm nhà, làm cửa không dễ dàng gì. Nay tịch thu thì người dân ở đâu?... Vì cũng có suy nghĩ giống như ông Thành nên chúng tôi nhanh chóng đi đến nhất trí là phải chờ chỉ đạo chính thức bằng văn bản của trung ương chứ không thể chỉ đạo miệng”.
- Nghe nói ngay khi đó bác đã cho đốt các quyết định tịch thu nhà những gia đình thuộc diện bị tịch thu tài sản? - tôi hỏi.
- Chuyện ấy là có thật. Tôi cho đốt vì không muốn nghĩ ngợi gì về nó nữa.
- Còn chuyện tháng 6 năm đó (6-1983), ông Thành đem việc này ra phát biểu tại một kỳ họp của trung ương? Tôi hỏi ông An.
- Tháng mấy thì tôi không nhớ rõ, chỉ nhớ khoảng giữa năm, Trung ương tổ chức hội nghị. Ông Thành đã nói liền hai tiếng đồng hồ về những sai lầm của Chỉ thị Z30. Ông ấy cho rằng đó là chỉ thị sai lầm, là trái pháp luật và thiếu đạo lý. Ông ấy nói rất găng về những điều chúng tôi đã bàn với nhau từ trước. Ông ấy thống thiết rằng đã trực tiếp xem tịch thu ba căn nhà ở Hà Nội, rồi ông hỏi: “Chúng ta làm cách mạng để làm gì? Người cộng sản là phải hy sinh suốt đời vì nhân dân, đem lại hạnh phúc cho nhân dân. Khi làm bí thư Quận ủy Ngô Quyền, tôi đã nói với người dân rằng kháng chiến thắng lợi, bà con sẽ hết cảnh nghèo khổ, không còn phải chui rúc trong cái nhà tranh, vách đất dột nát mà sẽ ở nhà xây to đẹp... Nay dân xây, ta lại tịch thu thử hỏi làm sao được...”.

Thở phào

Ông An chợt ngừng kể, đôi mắt dõi ra ngoài cửa sổ. Tôi hiểu rằng ông đang xúc động mạnh. Chờ một lát, tôi hỏi :
- Khi ông Thành nói thế, bác có lo không?
- Lo chứ! Tôi liếc nhìn sang chỗ Tổng Bí thư Lê Duẩn và Phó Thủ tướng Phạm Hùng, thấy cả hai ông đều nghe rất chăm chú và có chiều đăm chiêu lắm. Đến đoạn ông Thành yêu cầu khi nào có ý kiến chính thức của Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Thủ tướng Chính phủ thì sẽ thi hành nghiêm túc, còn điện thoại nhắc nhở “theo Hà Nội mà làm” thì ông ấy không làm và xin chịu trách nhiệm trước Đảng. Tôi thấy Phó Thủ tướng Phạm Hùng hườm hườm vài cái, cười rồi nói: “Sáng tạo, rất sáng tạo. Tôi ủng hộ ý kiến của anh Thành”. Mấy phút im lặng nặng nề trôi qua, Tổng Bí thư Lê Duẩn đứng dậy, hỏi có ý kiến nào phân tích đạo lý hơn thì phát biểu, chúng tôi mới thở phào nhẹ nhõm và không ngờ việc làm của mình những ngày qua lại được lãnh đạo và nhiều đồng chí trong Trung ương ủng hộ mạnh mẽ thế.

Ông Nguyễn Văn An

“Tôi nhắc lại không chỉ để làm một bài học kinh nghiệm mà để khẳng định thành tựu của đổi mới. Hơn hai mươi lăm năm qua, chúng ta đã đi một quãng đường dài, rất dài, đặc biệt là tinh thần thượng tôn pháp luật. Bây giờ, muốn tịch thu của người dân dù chỉ là cái chòi lá cũng phải có tòa án. Thế mà ngày ấy, tịch thu cả một gia sản của người ta mà chỉ thông qua kiểm tra hành chính. Điều lạ kỳ là không hiểu sao ngày ấy người ta cứ nói mập mờ “Cái này bí mật, không phổ biến rộng, cứ triển khai theo ý của trên...”: Sau này tôi được biết thì hình như ông bộ trưởng Nội vụ (Bộ Công an) khi đó cũng không biết gì về vụ việc này. Cũng may chứ nếu ngày đó Hải Phòng và Nam Định cùng làm, rồi sẽ lan ra cả nước thì sự thể không biết sẽ ra sao.
- Nhưng những người trong danh sách có giàu thật không?
- Có giàu có gì đâu!
Cả thành phố Nam Định ngày đó còn nghèo lắm, của cải có được là bao nhiêu. Những cái nhà nằm trong danh sách bị tịch thu ấy nó bé tẹo như cái chuồng chim thôi.
“Nếu như trong số họ có những người có được tài sản do bất minh? Tài sản có bất minh hay không thì anh phải điều tra để chứng minh mà chưa chứng minh hoặc không chứng minh được thì không thể kết luận. Pháp luật là chứng cứ chứ không phải tin hay không tin” - ông An bộc bạch.
- Nghe nói ngày ấy bác cũng bị quy chụp là hữu khuynh?
- Có chuyện đó đấy. Nguy hại nhất là có người coi Chỉ thị Z30 như là biện pháp trong đấu tranh giai cấp, chống bọn tham nhũng. Chống tham nhũng cũng phải dựa trên luật pháp chứ!
- Giả sử như lúc đó có văn bản chỉ đạo của trên, bác có làm không?
- Nếu trên đã quyết, đương nhiên tôi phải chấp hành. Đó là một nguyên tắc. Nguyên tắc chấp hành pháp luật, nguyên tắc cấp dưới phải chấp hành mệnh lệnh của cấp trên. Chấp hành nhưng tôi sẽ có ý kiến. Cấp trên ra lệnh, anh không làm không được nhưng làm mà thiếu trách nhiệm cũng không được. Anh phải có trách nhiệm với trên và cả với dân.
Câu chuyện về Z30 khép lại như một chuyện cổ tích có hậu và cũng để lại một bài học xương máu tuy giản dị nhưng lại hệ trọng và cũng rất thời sự: Mọi người phải sống và làm việc theo pháp luật. Một chân lý giản dị nhưng không phải bao giờ và lúc nào chúng ta cũng thực hiện được. Nghĩ về chuyện này, tôi cứ băn khoăn tự hỏi nếu ngày đó không có những người như ông An, ông Thành cùng sự sáng suốt của cố Phó Thủ tướng Phạm Hùng, đặc biệt là cố Tổng Bí thư Lê Duẩn thì không hiểu sự thể sẽ đi đến đâu?

“Z30” 25 năm trước - Bài 1: Bàng hoàng vì chỉ thị miệng

Lúc đó có lệnh miệng từ trên: tịch thu tài sản những gia đình có nhà hai tầng trở lên !

Trở lại “sự kiện Z30” chúng tôi muốn nhìn lại sự ấu trĩ của một thời để càng hiểu thêm giá trị to lớn của đổi mới và cùng nhau rút ra những bài học thấm thía.
Câu chuyện “Z30” xảy ra vào thời khắc lịch sử đêm trước đổi mới. Trong một lần trò chuyện với nguyên Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An, khi xảy ra sự việc là bí thư Tỉnh ủy Hà Nam Ninh, chúng tôi bất ngờ biết đến câu chuyện này.

Mật lệnh

Nguyên Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An,

năm 1982 khi làm bí thư tỉnh ủy Hà Nam Ninh đã không cho thực hiện Chỉ thị Z30 tại tỉnh.

Vào một ngày giữa năm 2006, Chủ tịch Nguyễn Văn An cho gọi tôi đến Văn phòng Quốc hội - 37 Hùng Vương. Chỉ sau mấy tiếng gõ nhè nhẹ rụt rè của tôi, ông xuất hiện ngay sau cánh cửa. Nụ cười hào sảng, cái nắm tay ấm và chặt của ông đã khiến sự e dè của tôi biến mất. Hôm đó, ông đã kể cho tôi khá tường tận về lý do vì sao khi còn làm bí thư tỉnh ủy, ông đã không đồng ý cho tỉnh Hà Nam Ninh thực hiện Chỉ thị Z30.
Năm 1982, Nguyễn Văn An khi đó mới 45 tuổi, được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và nhận nhiệm vụ bí thư tỉnh ủy Hà Nam Ninh. Ngày đó, Hà Nam Ninh là một tỉnh rộng, gồm các tỉnh Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình sáp nhập lại nên đất rộng, dân số rất đông. Thời điểm ấy, bị cô lập do chính sách cấm vận của Mỹ cùng những non kém, sai lầm trong quản lý của ta, kinh tế gần như kiệt quệ, đời sống nhân dân cả nước vô cùng khó khăn. Tiếng là thành phố công nghiệp nhưng đa số người dân Nam Định sống dựa vào nghề nông. Ngay ở Nhà máy Dệt Nam Định, niềm tự hào của nền công nghiệp và ngành dệt thì máy móc cũng quá cổ lỗ, dây chuyền lạc hậu và thiếu nguyên liệu trầm trọng. Hàng ngàn cán bộ, công nhân trong tình trạng thất nghiệp triền miên. Công nghiệp đã vậy, thương mại thì lưu thông trì trệ, luôn tạo ra sự độc quyền, đặc lợi cho một số người vì nạn ngăn sông, cấm chợ ở hầu hết các địa phương. Cơ chế hợp tác xã đánh kẻng, chấm công trở thành một gánh nặng đè lên vai nông dân. Năng suất lúa suy giảm, ruộng đất bị bỏ hoang. Các chương trình đánh bắt cá ven biển èo uột và thường xuyên thất bại.
Bí thư tỉnh ủy Nguyễn Văn An hiểu rằng bây giờ không phải là lúc ngồi vạch ra những ý tưởng viển vông với nhà máy to, công trường lớn mà con đường thoát đói nghèo cho mảnh đất này là phải ngay lập tức chỉnh đốn nông nghiệp. Vì vậy, nhiều chính sách “cởi trói” cho nông dân đã được tỉnh “vụng trộm“ ban hành, đời sống nhân dân trong tỉnh tuy vẫn còn nhiều khó khăn nhưng đang từng bước được cải thiện.
Giữa lúc công việc bước đầu có chiều thuận lợi thì một buổi chiều, ông An nhận được công văn từ Công an thành phố Nam Định gửi sang trình bí thư tỉnh ủy duyệt phương án kiểm tra hành chính và tịch thu tài sản bất minh. Kèm theo công văn là một bản danh sách gồm hơn 200 gia đình nằm trong diện phải ra quyết định tịch thu tài sản. Tiêu chí để lập danh sách là những đối tượng có nhà từ hai tầng trở lên và được xếp thứ tự ABC.
Mới nhìn qua bản danh sách, Bí thư tỉnh ủy Nguyễn Văn An tái mặt. Sao lại có chuyện vô lý thế này? Để có tiền xây căn nhà tránh mưa, tránh nắng, người dân phải trả bằng biết bao mồ hôi, công sức với khoảng thời gian nhiều khi đằng đẵng cả chục năm trời. Thế mà giờ đây lại có lệnh tịch thu tài sản của họ là cớ gì? Để kiểm chứng lại những suy nghĩ của mình, ông An đã yêu cầu văn phòng lục tài liệu để tìm xem từ trước đến nay có văn bản pháp luật nào quy định về việc này hay không nhưng tuyệt nhiên không thấy có.

Buổi sáng xám

Ông An bèn gọi điện thoại sang ông giám đốc công an thành phố:
- Tôi đã tìm hiểu rất kỹ và được biết từ trước đến nay, Đảng và Chính phủ chưa bao giờ có chỉ thị dạng như thế này. Bên các anh lấy văn bản này ở đâu ra vậy?
- Dạ, cái này do cấp trên chỉ đạo ạ! - ông giám đốc công an thành phố trả lời.
- Cấp trên là cấp nào? Cụ thể là ai chứ? Sao không đưa ra bàn ở cấp ủy?
- Báo cáo anh, đây là chỉ thị vào hàng tuyệt mật của trung ương nên không thể đưa ra bàn ở cấp ủy được. Vả lại, Hà Nội và một số địa phương đã cho triển khai rồi ạ!
Ngẫm nghĩ một lát, ông An nói:
- Để tôi trực tiếp lên Hà Nội xem xét tình hình và tìm hiểu cụ thể. Từ giờ đến khi tôi về, các anh phải “án binh bất động” đợi lệnh tôi - ông An chỉ đạo.
Suốt đêm đó, Nguyễn Văn An không tài nào chợp được mắt. Tính đi tính lại, nghĩ tới nghĩ lui nhưng ông vẫn không hiểu vì sao lại có cái chỉ thị miệng kỳ lạ này. Tờ mờ sáng hôm sau, ông An gọi lái xe đến đón. Để kiểm chứng cảm xúc của mình, trước khi lên đường đi Hà Nội, ông yêu cầu lái xe chạy một vòng quanh thành phố Nam Định. Ngắm những dãy nhà lúp xúp chen chúc nhau ở các khu phố Trần Hưng Đạo, Hàng Đồng, Hàng Thiếc, Hàn Thuyên, Cổng Hậu..., ông không khỏi chạnh lòng. Trưởng thành từ một công nhân điện, lăn lộn cùng cơ sở, gắn bó với đồng ruộng nhiều năm rồi mới trở thành người lãnh đạo cao nhất của một tỉnh, ông quá hiểu sự vất vả, gian nan của người dân quê hương ông. Những con người cần kiệm và thông minh nhưng vẫn đang phải sống vật lộn cùng nghèo khổ... Thế mà giờ đây ông đang phải đối mặt với một việc cực kỳ khó khăn: Ký lệnh đồng ý để các cơ quan công quyền tịch thu tài sản của người dân mà không cần tòa án và cũng không có bất cứ một bằng chứng nào để có thể khẳng định đó là tài sản bất minh. Ông chợt rùng mình khi nghĩ đến bản danh sách hơn 200 hộ nằm trong diện này, “Rồi họ sẽ ra sao khi bị tịch thu nhà cửa, tài sản?”.

Di chuyển bằng xe đạp - một hình ảnh quen thuộc trước khi đổi mới. Ảnh: Đào Hoa Nữ

Ôtô chở ông đến Hà Nội khi trời chưa sáng rõ mặt người, các công sở cửa còn đóng im ỉm. Lân la các khu phố, ông được biết Hà Nội đã triển khai chỉ thị này từ mấy hôm nay và tình hình rất xấu. Ông còn nghe nói có gia đình cả nhà thắt khăn tang, bị tống lên xe, kêu khóc ầm ĩ...
Ông đến Văn phòng Trung ương Đảng cũng là lúc các phòng ban đã bắt đầu làm việc. Ông định vào thẳng để hỏi cho ra nhẽ nhưng lại thôi vì nghĩ mình là cán bộ trẻ, mới nhậm chức chưa lâu nên cũng có phần e ngại. Đi dò hỏi các phòng, ban người thì bảo nên làm, người lại bảo không, chẳng ai có ý kiến gì khẳng định. Thấy không kết quả, ông cho xe về Nam Định.
Con đường từ Hà Nội về Nam Định. Nguyễn Văn An hoang mang không biết nên xử trí thế nào cho phải. Nếu không ký quyết định triển khai thì biết đâu lại làm trái chỉ đạo, mà ký thì không có cơ sở pháp luật. Đã không ít lần ông tự nhủ “Các nơi đã làm rồi, hay mình cũng triển khai cho xong?”. Thế nhưng lần nào cũng vậy, cứ nghĩ đến đấy là hình ảnh người dân lam lũ lại hiện lên trong tâm trí ông...

Eloge de la pudeur

Entretien avec Alain Finkielkraut
Trente ans après «le Nouveau Désordre amoureux», coécrit avec Pascal Bruckner, le philosophe analyse pour «l'Obs» le nouveau désordre sexuel

Le Nouvel Observateur. - Le regard généralement sévère que vous portez sur Mai-68 épargne-t-il la libération des mœurs dont ces événements sont, à tort ou à raison, devenus l'emblème ?
Alain Finkielkraut. - Ma critique de 68, comme vous dites, ne fait pas de moi un censeur. Les gens vivent comme ils vivent et surtout comme ils peuvent. Il n'y a pas de solution exacte au problème de vivre. On vit certes autrement aujourd'hui. On divorce plus facilement, on «recompose» des familles, mais ce n'est ni un progrès ni une régression. La problématisation des nouveaux comportements sexuels ou amoureux relève à mes yeux de la littérature, et certainement pas du militantisme.
N. O. - Dans «le Nouveau Désordre amoureux», vous écriviez en 1977 que nous étions passés d'une ère de «répression sexuelle» à une sorte d'impératif catégorique à jouir tout aussi coercitif. La suite a-t-elle confirmé vos vues ?
A. Finkielkraut. - C'était un livre anti-soixante-huitard habité par l'esprit de 68. L'époque était alors au «tout est politique», et les discours sur le sexe relevaient du registre judiciaire de l'accusation. A rebours, nous avons choisi le genre de la célébration. L'éloge de la jouissance féminine notamment. Sans la libération sexuelle nous n'aurions pas pu écrire ce livre, et pourtant nous l'avons écrit pour soustraire l'amour à l'emprise du discours de la libération. Qu'est-ce en effet que le désir amoureux sinon l'expérience d'une sujétion merveilleuse ?
N. O. - «On peut être romantique aujourd'hui, mais ça reviendrait un peu à cultiver sa virginité dans une maison de passe», écrivait le philosophe américain Allan Bloom dans les années 1990. Pensez-vous comme lui que l'amour soit aujourd'hui mis à mal ?
A. Finkielkraut. - Ce qui met l'amour à mal, c'est de n'y voir qu'un face-à-face entre les exigences du désir et leur répression. C'est la raison pour laquelle, dans «le Nouveau Désordre amoureux», nous avions voulu réintroduire le personnage oublié de d'aimé». Mais si je devais écrire aujourd'hui une suite à ce livre, je commencerais par un éloge érotique de la pudeur. Celle-ci n'est pas seulement une contrainte archaïque, la trace d'un préjugé bourgeois, je la vois au contraire comme un attribut ontologique de la femme.
N. O. - C'est-à-dire ?
A. Finkielkraut. - Quand l'homme est nu, tout se voit. Quand la femme se déshabille, au contraire, tout est encore dissimulé. (Rires) D'où le saisissement produit par «l'Origine du monde» de Courbet. C'est la raison pour laquelle je trouve insupportable de voir ce tableau reproduit partout, dans n'importe quel magazine, sur n'importe quelle couverture.
N. O. - Un romancier comme Michel Houellebecq s'est fait le propagateur d'une vision où 68, loin d'entamer une ère de liberté sexuelle véritable, aurait étendu le domaine de la lutte capitaliste au sexe lui-même, chacun devenant remplaçable, en état d'insécurité permanente. Partagez-vous cette vision ?
A. Finkielkraut. - On a voulu croire que la libération sexuelle allait supprimer la dimension du malheur. Mais ce n'est pas parce que tout est permis que tout est possible, et c'est l'immense mérite de Houellebecq de l'avoir rappelé. Le désir est un choix, et choisir c'est exclure. Sans doute est-il en effet plus difficile aujourd'hui que jamais d'être moche, timide ou ringard. L'interdit était un alibi à l'échec. Notre époque est plus libre, et donc d'une certaine manière plus cruelle.
N. O. - Certains essayistes comme Michel Schneider ou Eric Zemmour dénoncent aujourd'hui un brouillage des identités sexuelles et tendent à faire porter aux femmes le poids des désordres qui mineraient la société occidentale. Que vous inspire ce genre de craintes ?
A. Finkielkraut. -Je ne suis pas sûr que la sexualité soit l'ultime instance de tous nos comportements. En d'autres termes : je ne suis pas freudien. Ainsi, je ne pense pas que la crise actuelle de la transmission dans nos sociétés procède mécaniquement d'une disparition de la fonction «virile», ni a fortiori d'une conspiration féminine. En revanche, j'observe qu'une certaine idée du père s'est perdue. Et le problème ne se réduit pas à la question de savoir si les papas ont tort ou raison de changer les couches, à mon avis ils ont raison. La famille est devenue le lieu d'une négociation perpétuelle. Tout se déroule sur un registre purement affectif, et non plus symbolique. Mai-68 n'aura du reste été dans cette affaire qu'un moment d'accélération du processus démocratique qui nous emporte depuis longtemps. Affirmation de l'égalité de tous les individus, passage d'une vie subie à une vie voulue, la démocratie s'accommode très difficilement du partage des rôles. Ainsi la famille cesse d'être une institution pour devenir une association précaire. Est-ce un bien, est-ce mal, je n'en sais rien.

Né en 1949 à Paris, Alain Finkielkraut est essayiste, enseignant à Polytechnique et producteur à France-Culture. Il est notamment l'auteur du «Juif imaginaire» et de «la Sagesse de l'amour». Dernier ouvrage paru : «la Querelle de l'école» (Stock).

Aude Lancelin
Le Nouvel Observateur
Nº2261, SEMAINE DU JEUDI 06 Mars 2008

Sexygénaires toujours verts

« Plus d'exaltation à 60 ans qu'à 30 ! »
Les baby-boomers font sauter les tabous. Leur mot d'ordre : il n'y a pas d'âge pour le plaisir

Patricia, 60 ans, ne se ruine plus en crèmes antirides. Depuis qu'elle s'accorde des «escapades», elle assure que ses traits sont moins creusés, comme s'ils avaient été liftés. Remariée depuis quinze ans, cette avocate s'ennuyait dans son couple; elle a donc pris un amant, un confrère du barreau. «Cet homme, marié lui aussi, m'a sauvé d'un second divorce, explique-t-elle. Nous prenons du plaisir ensemble. Puis chacun rentre chez soi. Mais c'est pour lui que le matin je me fais belle.» 60 ans, l'âge de toutes les folies ? Nathalie les fêtera dans un an. Elle, cela fait longtemps qu'elle a renoncé à vivre en couple. «Je refuse de partager les mauvais moments. Pour moi, la sexualité est une récréation, dit cette cadre cultivée qui est une des plus anciennes abonnées du site de rencontres Meetic. J'y surfe quand j'ai besoin d'air. Je ne flashe que sur des bac + 5. On dîne au restaurant, parfois on baise. Et puis au revoir.» L'amour n'a pas d'âge. Un vieil adage revendiqué, affiché plus que jamais. Voici Marianne, 68 ans. Il y a trois ans, lors d'une méharée dans le Sud marocain, elle a rencontré son amoureux des sables. «Il est venu préparer le thé un soir sous ma tente, raconte-t-elle. Et, très spontanément, je lui ai ouvert mes bras.» Désormais, trois ou quatre fois par an, elle va rejoindre son galant pour dix jours de balade dans le désert. «Nous nous parlons peu, poursuit Marianne, nous faisons beaucoup l'amour. Je sais qu'il a une épouse. Je n'attends de lui que ce qu'il peut m'offrir : douceur et volupté.» Au même tarif qu'une prestation de guide. L'amour - ou le sexe - à tout prix ? Elle assume. Caricaturale et jusqu'au-boutiste dans sa manière d'incarner ces nouveaux «sexygénaires». En meilleure forme physique que leurs aïeux, encore dotés d'une bonne retraite, courtisés par les clubs de vacances ou de rencontres, les chirurgiens esthétiques ou les vendeurs de Viagra, décomplexés par quarante ans de discours sur la libération sexuelle.
C'est chez les femmes que cette miru-révolution a les effets les plus spectaculaires. Chacune à leur façon, Marianne, Patricia et Nathalie assouvissent leurs désirs sans se soucier du qu'en-dira-t-on. «Ces sexagénaires représentent la première génération de femmes pour qui le sexe a été et reste un plaisir, explique Jeanne Thiriet, directrice de la rédaction de Pleine Vie Journal pour jeunes seniors. A cet âge-là, la sexualité reprend de l'importance car les couples n'ont plus d'enfants à la maison. Comme les divorcés, qui peuvent alors plus aisément recommencer une vie amoureuse.» Problème pour ces derniers : trouver l'âme sœur. «Sur ce plan, dit la psychanalyste Edith Cannac, nous sommes loin d'être égaux. Ces femmes ont beau être souvent séduisantes et en forme, elles ont en face d'elles des partenaires potentiels de même âge qui en général ne les désirent pas, parce qu'ils recherchent bien plus jeunes qu'eux.» Le succès des sites de rencontres facilite la tâche de celles, de plus en plus nombreuses et âgées, qui surmontent leur timidité en lançant un SOS sur la Toile. Des portails, tels Parship, ouvert en France en 2005, ou encore Ulteem, créé par Meetic, se sont spécialises dans la quête d'une relation durable. «Selon nos statistiques, dit Sabrina Philippe, psychologue pour Parship, les hommes de 60 ans cherchent une compagne d'au minimum sept ans plus jeune, tout en ne répondant souvent qu'aux annonces de trentenaires. Les femmes de même âge affirment toutes qu'elles paraissent dix ans de moins. Mais, curieusement, la plupart n'osent briguer un partenaire qui aurait plus d'un an de moins qu'elles. Elles parlent en revanche très librement de sexualité et insistent sur le fait qu'elles souhaitent un homme encore actif sexuellement.» Un compagnon, mais aussi un amant. «On sent que, de ce côté, il y a une certaine forme d'urgence, dit Pierre, 62 ans. C'est assez effrayant pour les hommes de ma génération.»
Et cela d'autant que tous ne sont pas restés verts. Le Viagra a beau faire des miracles, il ne remplace pas la vigueur de ces «tendrons» vers lesquels se tournent certaines -transgressant ainsi un des derniers tabous -, pour être sûres de grimper au septième ciel. «Il m'est arrivé de jouer au Pygmalion avec des moins de 20 ans, confie la comédienne Mâcha Méril, 67 ans (1). Mais, à mon sens, la qualité du plaisir est plus grande entre personnes de 50 ou 60 ans. Lacté sexuel s'élabore davantage. On le met en scène parce qu'on a parfois besoin de quelques artifices : tel vin, tel décor. Ce qui donne du bonheur, c'est de perdre la tête. Or l'exaltation est bien plus métaphysique à 60 ans qu'à 30 !» Reste à trouver un de ces oiseaux rares qui n'aspire pas à rajeunir auprès de ces nouvelles jouvencelles.

(1)Un jour, je suis morte», par Macha Méril, Albin Michel.

Sylvie Véran
Le Nouvel Observateur
Nº2261, SEMAINE DU JEUDI 06 Mars 2008

Sex machine, mon amour

Simone, Loly, Nax. Des robots fornicateurs amants du futur ?

Elle s'appelle Simone, et son corps est une marchandise. C'est une jeune fille rangée en silicone, de 1,73 mètre et 49 kilos, livrable en 48 heures avec un ensemble lingerie nuisette et «string haut de gamme». Simone manque un peu de conversation, mais elle est d'«une solidité à toute épreuve», et son squelette en aluminium aux articulations renforcées permet de la tordre dans tous les sens. Elle se recommande à votre fantaisie par ses «trois orifices utilisables». «Avec son sexe très doux, son anus et sa bouche, Simone vous comblera de plaisir jour après jour» , assure la firme cannoise Mechadoll. Pour les amateurs, elle existe aussi en version écolière (que fait la police ?). Elle coûte 7 290 euros, ce qui est presque donné pour acheter l'amour éternel. Son 95 D de poitrine vous semble famélique ? Il vous en coûtera 360 euros de plus pour caresser son 95 E. Quoiqu'un peu superficielle, Simone est une femme bien. Un soldat de la paix dans la guerre des sexes, la championne du safe sex, le remède à la déliaison dangereuse de l'homme en Occident, à l'oppression plurimillénaire des femmes de chair et de sang. Son ancêtre, c'est la statue d'ivoire de Pygmalion, dont Ovide chanta les métamorphoses. En version 2008 : Pygmalion, petit monsieur amer et onaniste, traumatisé par son divorce, humilié par l'organe des hardeurs, concurrencé par les sex-toys, effaré par la morgue des nouvelles prédatrices et «par les mille vices dont la nature a pourvu l'âme féminine», comme dit Ovide, Pygmalion sculpte une créature en ivoire et en tombe amoureux. A force de compliments, d'offrandes et de bouquets de Saint- Valentin, le pur ivoire s'amollit, s'anime, tiédit, se fait chair. De là, Simone...
Pourtant, n'en déplaise à ses usagers, Simone est déjà une poupée oldschool auprès de Loly, autre robot sexuel de la firme First Androids, basée à Nuremberg. Défiez-vous de son petit 1,27 mètre : Loly est plus harassante que la machine sur laquelle Charlot s échine dans «les temps modernes». Innombrables sont ses options, de sa tête interchangeable au diamètre de ses aréoles. Elle coûte 7 460 euros. Vu son prix et l'évolution du pouvoir d'achat, on peut aussi se contenter d'un simple torso (tronc humain sexué et motorisé). Dans sa version intégrale, Loly respire par le nez et, comble de transgression, peut exhaler la fumée d'une cigarette. Elle s'enorgueillit d'un système de fellation au «mouvement variable à l'infini» - c'est bien le moins. Son vagin a un système de «lubrification par capteur». Ses yeux sont mobiles et elle vous voit grâce à un système de logiciels de reconnaissance et de mémorisation de formes, assurent ses créateurs. First Androids propose aussi un robot sexuel masculin. Il s'appelle Nax et mesure 1,92 mètre. «Ses bourses sont remplies d'un liquide dont la texture est proche de la semence, et l'élasticité de l'élastomère silicone permet un étirement de 200%.» Hélas ! les hommes ne sont plus ce qu'ils étaient : Nax est aussi incapable de lire une carte routière que Loly de faire la cuisine.

Fabrice Pliskin
Le Nouvel Observateur
Nº2261, SEMAINE DU JEUDI 06 Mars 2008

Les homos assument, les préjugés demeurent

Aujourd'hui, 4% des femmes qui ont eu des rapports sexuels déclarent en avoir eu avec des femmes (contre 2,6% en 1992). Sappho a-t-elle doublé le nombre de ses adeptes ? Ou l'homosexualité féminine est-elle juste devenue plus «avouable» qu'il y a quinze ans ? Chez les hommes, les statistiques n'ont pas bougé : ils sont 4,1% à revendiquer une expérience homosexuelle, exactement le même chiffre qu'en 1992. Des résultats assez proches de ceux enregistres dans d autres pays européens ou aux Etats-Unis. La dernière enquête menée en France montre cependant que les femmes sont plus nombreuses que les hommes à dire leur attirance pour le même sexe (6,2% contre 3,9%).
En outre, la proportion de personnes interrogées qui rapportent une pratique homosexuelle augmente avec le niveau d'études : 3,5% des femmes et 2,4% des hommes sans diplôme, contre 6,2% des femmes et 6,6% des hommes ayant un niveau d'études supérieur. «Le développement d'une tolérance de principe, particulièrement marquée chez les jeunes, ne suffit pas à produire des changements radicaux dans les attitudes privées à l'égard de l'homosexualité», soulignent par ailleurs les chercheurs, qui notent un rejet encore très fort de l'homoparentalité. Ils attirent également l'attention sur «les problèmes de dépression et les tentatives de suicide, fréquents chez les jeunes homobisexuels», et préconisent une «politique plus volontariste» pour lutter contre l'intolérance, notamment en milieu scolaire.

Marie-France Etchegoin
Le Nouvel Observateur
Nº2261, SEMAINE DU JEUDI 06 Mars 2008